Bir uzmanın yetkisi nasıl doğrulanır

İlk adım: belgeyi görmek isteyin

En basit ve en etkili adım, kişinin hangi programdan mezun olduğunu ve varsa lisansüstü eğitimini sormaktır. Mezun olunan üniversite, program adı ve mezuniyet yılı üç somut veridir; bunları vermekten kaçınan bir kişi aslında sorunuzu zaten cevaplamış olur. Diplomanın veya belgenin bir kopyasını görmek istemeniz de olağandır ve sağlık alanında çalışan pek çok kişi bu belgeleri görüşme odasında zaten asılı tutar. Belgeyi görürken üç şeye bakın: belgedeki ad kişinin adıyla aynı mı, program adı size söylenenle örtüşüyor mu ve tarih tutarlı mı. Uzun ve etkileyici görünen sertifika listeleri sizi yanıltmasın: bir sertifika temel eğitimin yerine geçmez ve bir hafta sonu programı ile iki yıllık bir yüksek lisans aynı ağırlıkta değildir. Sertifikaların sayısı değil, temel eğitimin ne olduğu belirleyicidir. Belgeyi fotoğraflamanız gerekmez, görmeniz yeterlidir; amaç dosya biriktirmek değil, söylenenle yazılanın örtüştüğünü teyit etmektir. Bu teyit bir dakikanızı alır ve sürecin tamamını güvenli bir zemine oturtur.

Diploma ile unvan arasındaki fark

Diploma tamamlanan bir eğitimi belgeler, unvan ise bu eğitimin verdiği çalışma çerçevesini adlandırır; ikisi her zaman aynı anlama gelmez. Bazı unvanlar mevzuatla tanımlanmıştır ve bunları kullanmak belirli bir eğitimi gerektirir. Buna karşılık hiçbir düzenlemeye bağlı olmayan, isteyen herkesin kullanabildiği tanıtım ifadeleri de vardır. Bu ifadeler kulağa mesleki gelebilir, hatta bir uzmanlık alanıymış gibi sunulabilir, ama arkalarında denetlenen bir eğitim standardı ve bir yetki tanımı yoktur. Bir kişinin kendini nasıl tanıttığına değil, hangi diplomaya sahip olduğuna bakın. Kartvizitte, tabelada ya da internet sayfasında yazan tanıtım ifadesi ile diplomada yazan program adı örtüşmüyorsa geçerli olan diplomadır ve aradaki farkı sormak sizin hakkınızdır. Bu soruyu sormanın kimseyi suçlamakla ilgisi yoktur; yalnızca kiminle çalıştığınızı bilmek istersiniz. Yurt dışında alınmış bir diploma söz konusuysa denklik işleminin tamamlanıp tamamlanmadığını da sormak gerekir, çünkü denklik olmadan unvan Türkiye'de kullanılamaz.

Sağlık meslek mensubu kaydı ve kurum izni

Sağlık alanında çalışanların Sağlık Bakanlığı nezdinde kayıtları tutulur ve kişiler kendi kayıtlarını e-Devlet üzerinden görüntüleyebilir; bu kayda ilişkin bir doğrulama istemek makul bir taleptir. Kişinin yanında kontrol edilmesi gereken ikinci bir başlık daha vardır: çalışılan yerin izni. Psikoloji ve danışmanlık hizmeti verilen merkezler ile muayenehaneler ilgili mevzuata göre izinlendirilir ve denetimi il sağlık müdürlüğü yürütür. Bir merkezin izinli olup olmadığından emin değilseniz bulunduğunuz ilin sağlık müdürlüğüne sorabilirsiniz; bu soru sıradan bir bilgi talebidir ve şikâyet anlamına gelmez. Aile danışmanlığı merkezleri ise Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın düzenlemesine tabidir ve izin süreci ayrıdır. Kişi ile kurumu ayrı ayrı kontrol etmek, tek bir soruyla yetinmekten çok daha güvenilir bir sonuç verir ve iki taraftan biri eksikse bunu erken gösterir. Hizmetin evde, otelde veya benzeri düzenlenmemiş bir ortamda verilmesi öneriliyorsa bu tek başına dikkat edilmesi gereken bir durumdur ve gerekçesi mutlaka sorulmalıdır.

Meslek örgütleri ne söyler, ne söylemez

Meslek örgütlerine üyelik, kişinin alanla bağını ve etik kurallara tabi olmayı kabul ettiğini gösterir; ancak üyelik tek başına bir çalışma ruhsatı değildir. Bu ayrım önemlidir, çünkü üyelik rozetleri ve dernek logoları sıklıkla resmi bir yetki belgesiymiş gibi sunulur ve okuyucuda yanlış bir güven duygusu yaratır. Türkiye'de psikoloji, psikiyatri ve psikolojik danışmanlık alanlarının kendi ulusal dernekleri vardır; bu derneklerin yayımladığı etik yönergeler bir uzmanın nasıl çalışması gerektiğine dair somut bir çerçeve sunar ve herkese açıktır. Bu yönergeleri okumak size karşılaştırma yapacak bir zemin verir, çünkü neyin olağan neyin sınır ihlali olduğunu görünür kılar. Bir uzmanla ilgili etik ihlal iddianız varsa ilgili derneğin etik kuruluna başvurabilirsiniz; bu yol resmi şikâyet yollarının yerine geçmez ama onlarla birlikte kullanılabilir. Bir logonun sitede yer alması üyeliğin güncel olduğunu da göstermez; gerekirse üyeliğin sürüp sürmediğini ilgili derneğe doğrudan sorabilirsiniz.

Sahte veya şişirilmiş unvanın işaretleri

Birkaç işaret tek başına yeterli olmasa da bir araya geldiklerinde dikkat gerektirir. Temel eğitimin hiç belirtilmemesi, yalnızca sertifika ve eğitim programı adlarının sıralanması ilk işarettir. İkincisi, mevzuatta karşılığı olmayan gösterişli tanıtım ifadelerinin unvan gibi kullanılması ve bunların yanına akademik bir hava veren kısaltmalar eklenmesidir. Üçüncüsü, hızlı ve kesin sonuç vaadi ile bilimsel karşılığı olmayan yöntemlerin klinik hizmet gibi sunulmasıdır. Dördüncüsü, sorulduğunda belgenin gösterilmemesi ya da sorunun konuyu değiştirerek geçiştirilmesidir. Beşincisi, hekim olmayan birinin tanı adı kullanması, ilaç konusunda yönlendirme yapması veya kullandığınız ilacı bırakmanızı önermesidir. Altıncısı, görüşmenin bir eğitim, seminer ya da koçluk paketi satışına dönüşmesidir. Bu işaretlerden birkaçını birlikte görüyorsanız süreci başlatmadan durun ve doğrulamayı tamamlayın. Yedincisi, aynı kişinin birbiriyle ilgisiz çok sayıda alanda uzman olduğunu ilan etmesidir; uzmanlık daralmayla kurulur, genişlemeyle değil. Bu işaretleri bir suçlama listesi gibi değil, soru sorma gerekçesi gibi kullanın.

Şüphelenirseniz ne yapabilirsiniz

Yetkisiz çalışma şüpheniz varsa bunu bildirebileceğiniz resmi yollar vardır ve bu yollar herkese açıktır. Sağlık alanındaki hizmetler için bulunduğunuz ilin sağlık müdürlüğüne başvurabilir, ayrıca Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi üzerinden yazılı bildirimde bulunabilirsiniz. Aile danışmanlığı merkezleriyle ilgili konularda muhatap Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın il müdürlüğüdür. Bildiriminizde tarih, yer ve neyi gözlemlediğinizi somut biçimde yazın; genel ifadeler yerine somut ayrıntı vermek incelemenin ilerlemesini kolaylaştırır ve dosyanın işleme alınmasını hızlandırır. Elinizde yazışma, tanıtım metni, fiş veya belge varsa saklayın ve kopyasını ekleyin. Bu adımların hiçbiri sizden hukuki bir uzmanlık beklemez; bildirim yapmak, konuyu değerlendirecek makama iletmek anlamına gelir ve sonucun takibi ilgili kuruma aittir. Suç oluşturduğunu düşündüğünüz durumlarda adli makamlara başvuru yolu ayrıca açıktır. Bildirim yapmanız için mutlaka zarar görmüş olmanız da gerekmez; yetkisiz bir uygulamayı gözlemlemiş olmanız bildirimde bulunmak için yeterlidir ve bildirim isimsiz de yapılabilir.