Danışan hakları ve gizlilik

Gizlilik nedir

Gizlilik, görüşmede konuşulanların üçüncü kişilerle paylaşılmaması demektir ve ruh sağlığı çalışmasının temel koşuludur. Kapsamı yalnızca anlattıklarınızı değil, o kişiyle görüştüğünüz bilgisinin kendisini de içerir; yani biri arayıp sizin danışan olup olmadığınızı sorduğunda buna da cevap verilmez. Aynı evde yaşadığınız kişiler dahil kimse, sizin açık izniniz olmadan görüşmenin içeriğini öğrenemez. Uzman, danışanlarına dair bilgileri tanınabilir biçimde başkalarıyla paylaşamaz; süpervizyon ya da eğitim amacıyla bir çalışma konuşulacaksa kimlik belirsizleştirilerek konuşulur. Gizlilik süreç bittikten sonra da devam eder, yani görüşmeleri sonlandırmanız bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. Bir uzmanın gizlilik çerçevesini ilk görüşmede kendiliğinden açıklaması beklenir; açıklanmadıysa sormanız yerinde olur ve bu soru olağan karşılanır. Bir kurum, işveren veya okul bilgi talep ettiğinde de aynı çerçeve geçerlidir ve paylaşım ancak sizin açık izninizle yapılır. İzin verirken neyin, kime ve hangi amaçla iletileceğini tek tek belirlemek hakkınızdır.

Gizliliğin sınırları

Gizlilik mutlak değildir ve bu sınırların size baştan anlatılması gerekir. Genel kabul gören istisnalar şunlardır: kişinin kendisi veya bir başkası için ciddi ve yakın bir zarar riski bulunması, çocuğa ya da savunmasız bir kişiye yönelik istismar veya ihmal şüphesi ve yetkili bir yargı makamının usulüne uygun talebi. Bu durumlarda uzman, riskin önlenmesi için gerekli olan asgari bilgiyi ilgili yerlere iletebilir; amaç bilgiyi yaymak değil, zararı önlemektir. İstisnaların varlığı gizliliğin zayıf olduğu anlamına gelmez; tersine, çerçevenin baştan bilinmesi güveni sağlamlaştırır çünkü sürpriz ihtimalini ortadan kaldırır. Bu sınırları ilk görüşmede sormak en doğrusudur, çünkü neyin hangi koşulda paylaşılabileceğini bilerek konuşmak sizin kontrolünüzü artırır ve süreci daha öngörülebilir kılar. İstisnaların nasıl uygulandığını da sorabilirsiniz: hangi durumda, kime ve ne kadar bilgi iletileceği önceden konuşulabilir. Böyle bir durumda uzmanın, mümkün olduğu ölçüde sizi de bilgilendirmesi ve süreci sizinle birlikte yürütmesi beklenir.

Kayıt tutma ve dosyanız

Uzmanlar süreci takip etmek için not tutar ve bu notlar mesleki kayıt sayılır. Kayıtların nasıl saklandığını, ne kadar süreyle tutulduğunu, dijital mi kağıt üzerinde mi olduğunu ve kimlerin erişebildiğini sormaya hakkınız vardır. Kişisel verilerinizin işlenmesine ilişkin haklarınız 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamındadır; bu haklar arasında verilerinize erişmek, işlenip işlenmediğini öğrenmek, yanlış bilgilerin düzeltilmesini istemek ve belirli koşullarda silinmesini talep etmek yer alır. Ses veya görüntü kaydı yapılması ayrı bir konudur ve açık rızanız olmadan yapılamaz; rıza verdiyseniz bunu sonradan geri çekebilirsiniz. Aynı kural sizin için de geçerlidir: görüşmeyi kaydetmek istiyorsanız bunu önceden söylemeniz ve karşılıklı mutabakat sağlanması gerekir, aksi halde çerçeve zedelenir. Bir kuruma verilmek üzere rapor veya yazı istiyorsanız bunun ayrı bir talep olduğunu ve içeriğinin sizinle paylaşılması gerektiğini unutmayın. Ne yazıldığını görmeden bir belgenin üçüncü bir tarafa iletilmesini kabul etmek zorunda değilsiniz.

Aydınlatılmış rıza

Aydınlatılmış rıza, sürece neye rıza gösterdiğinizi bilerek başlamanız demektir. Bunun için size şunların anlatılması beklenir: hangi yaklaşımla çalışılacağı, görüşmelerin sıklığı ve süresi, gizliliğin sınırları, kayıt tutma biçimi, ücret ve iptal kuralları ve süreci istediğiniz zaman sonlandırabileceğiniz. Rıza tek seferlik bir imza değildir; süreç içinde çerçeve değişirse, örneğin görüşme biçimi ya da sıklığı değişirse, yeniden konuşulması gerekir. On sekiz yaşından küçükler için yasal temsilcinin rızası gerekir, ancak çocuğun ve ergenin de yaşına uygun biçimde bilgilendirilmesi ve görüşünün alınması beklenir; bu iki şey birbirinin yerine geçmez. Bir şeyi anlamadığınızda tekrar ve daha sade biçimde açıklanmasını istemek en temel hakkınızdır ve bu talebi çekinmeden dile getirebilirsiniz. Rıza metni yazılı olarak verildiyse bir kopyasını isteyin ve okumak için zaman ayırın; imza atmadan önce soru sormanız olağandır. Anlamadığınız bir maddeyi imzalamamak da bir haktır ve bunun süreci geciktirmesi sorun değildir.

Süreci bitirme hakkı

Görüşmeleri istediğiniz zaman sonlandırabilirsiniz ve bunun için gerekçe göstermek zorunda değilsiniz. Uzmanın sizi kalmaya ikna etmeye çalışması, suçluluk duygusu üzerinden konuşması ya da ayrılmanızı zorlaştırması uygun değildir. Yine de mümkünse bir kapanış görüşmesi yapmak yararlıdır: nerede kalındığını, neyin işe yaradığını ve bundan sonrası için nelerin önerildiğini toparlar ve süreci düzgün bir noktada bitirir. Başka bir uzmanla devam edecekseniz yönlendirme istemek de hakkınızdır. Uzmanın da süreci sonlandırma hakkı vardır; örneğin konu kendi çalışma alanının dışındaysa, uygun bir çalışma ilişkisi kurulamıyorsa ya da bir çıkar çatışması doğmuşsa. Bu durumda sizi ortada bırakmadan uygun bir yönlendirme yapması ve sonlandırma gerekçesini anlaşılır biçimde açıklaması beklenir. Ara vermek istiyorsanız bunu da söyleyebilirsiniz; süreci tümüyle bitirmek ile bir süre duraklatmak farklı şeylerdir ve ikisi de konuşulabilir. Ara verme kararının ne zaman gözden geçirileceğini birlikte belirlemek, geri dönüşü kolaylaştırır.

Şikâyet yolları

Bir sorun yaşadığınızda izleyebileceğiniz birden çok yol vardır ve bunlar birbirini dışlamaz. İlk adım, mümkünse konuyu doğrudan uzmanla konuşmaktır; yanlış anlaşılmaların önemli bir bölümü burada çözülür ve bu konuşmanın kendisi çoğu zaman yararlıdır. Çözülmezse hizmet aldığınız merkezin yetkilisine yazılı olarak başvurabilirsiniz. Sağlık alanındaki hizmetler için bulunduğunuz ilin sağlık müdürlüğüne, ayrıca Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi üzerinden yazılı bildirimde bulunabilirsiniz. Etik ihlal iddiası söz konusuysa uzmanın üyesi olduğu meslek derneğinin etik kuruluna başvurulabilir. Suç oluşturduğunu düşündüğünüz bir durumda ise adli makamlara başvuru yolu açıktır. Başvurunuzda tarih, yer ve olayın somut anlatımını yazın; elinizdeki yazışmaları, belgeleri ve ödeme kayıtlarını saklayın. Başvurunuzu yaptıktan sonra size verilen kayıt numarasını saklayın, çünkü takip bu numarayla yapılır. Birden fazla yola aynı anda başvurmanız mümkündür ve biri sonuçsuz kaldığında diğeri devam eder; bu yollar birbirinin alternatifi değildir. Başvurunuzda hangi sonucu beklediğinizi de yazın, çünkü talebiniz net olduğunda dosya daha hızlı ilerler.